Baksteen is één van de oudste en meest gebruikte bouwmaterialen ter wereld. Al duizenden jaren worden gebouwen opgetrokken uit gebakken klei. Veel historische kerken, kastelen en woonhuizen zijn nog steeds in uitstekende staat, wat laat zien hoe duurzaam dit materiaal is. Ook in de moderne bouw wordt baksteen veel toegepast. Niet alleen vanwege de sterkte en lange levensduur, maar ook vanwege de grote variatie in kleuren, structuren en formaten. Daardoor is baksteen zowel een constructief als een esthetisch bouwmateriaal.
Een baksteen is een kunststeen die wordt gemaakt door klei onder hoge temperaturen te bakken. Tijdens dit bakproces veranderen de eigenschappen van de klei blijvend. De steen wordt hard, sterk, vorstbestendig en bestand tegen weersinvloeden. Hierdoor kan een bakstenen gevel tientallen tot zelfs honderden jaren meegaan met weinig onderhoud.
De productie van een baksteen begint met het winnen van klei. Deze klei wordt meestal gewonnen uit rivierafzettingen of uit kleilagen in de bodem. Nadat de klei is afgegraven, wordt deze gereinigd en gemengd totdat een gelijkmatige grondstof ontstaat.
Vervolgens wordt de klei in de gewenste vorm gebracht. Afhankelijk van het productieproces gebeurt dit met de hand of machinaal. Moderne steenfabrieken persen de klei meestal door een strengpers en zagen deze vervolgens op lengte. Hierdoor ontstaan zeer maatvaste stenen. Bij handvormbakstenen wordt de klei juist los in een mal geworpen, waardoor iedere steen een uniek uiterlijk krijgt.
Na het vormen bevatten de stenen nog veel vocht. Daarom worden ze eerst langzaam gedroogd. Dit voorkomt dat de stenen tijdens het bakken scheuren of vervormen.
Daarna gaan de stenen de oven in. Hier worden ze gebakken bij temperaturen tussen ongeveer 900 en 1100 °C. Tijdens dit proces versmelten de kleideeltjes met elkaar. Hierdoor ontstaat een harde steen met een hoge druksterkte.
Na het bakken worden de stenen langzaam afgekoeld. Te snel afkoelen kan spanningen veroorzaken waardoor de stenen scheuren. Tot slot worden de stenen gecontroleerd op maat, kleur en kwaliteit voordat ze worden verpakt en naar de bouwplaats worden vervoerd.
Baksteen is populair omdat het verschillende gunstige eigenschappen combineert.
De belangrijkste eigenschap is de hoge druksterkte. Bakstenen kunnen grote drukkrachten opnemen en zijn daardoor geschikt voor dragende muren. Trekspanningen kunnen ze daarentegen nauwelijks opnemen, waardoor boven openingen zoals deuren en ramen meestal een latei wordt toegepast.
Daarnaast heeft baksteen een zeer lange levensduur. Een goed gemetselde gevel kan gemakkelijk honderd jaar of langer meegaan. Regen, wind, zonlicht en temperatuurwisselingen hebben weinig invloed op de kwaliteit van de steen.
Een andere belangrijke eigenschap is de vorstbestendigheid. Bakstenen nemen relatief weinig water op. Wanneer water in de steen bevriest, zet het uit. Bij kwalitatief goede bakstenen is de wateropname zo laag dat vorst nauwelijks schade veroorzaakt. Daarom worden voor buitentoepassingen meestal stenen gekozen met een wateropname van minder dan zes procent.
Ook op het gebied van brandveiligheid scoort baksteen uitstekend. Omdat een baksteen al tijdens de productie wordt blootgesteld aan zeer hoge temperaturen, is hij onbrandbaar en draagt hij niet bij aan de verspreiding van brand.
Daarnaast heeft metselwerk een goede geluidsisolerende werking. Vooral massieve muren dempen geluid effectief, waardoor baksteen veel wordt toegepast in woningen, appartementen en utiliteitsgebouwen.
Tot slot is baksteen een natuurlijk en duurzaam materiaal. De grondstoffen bestaan voornamelijk uit klei en water. Bovendien kunnen oude bakstenen vaak opnieuw worden gebruikt of worden verwerkt als granulaat in nieuwe bouwmaterialen.
Niet iedere baksteen is hetzelfde. Afhankelijk van de toepassing worden verschillende soorten geproduceerd.
Een handvormbaksteen wordt, zoals de naam al aangeeft, in een mal gevormd. Hierdoor ontstaat een onregelmatig oppervlak met een rustieke uitstraling. Deze stenen worden veel toegepast bij woningen, monumenten en restauratieprojecten.
De meest gebruikte steen in de moderne bouw is de vormbaksteen. Deze wordt machinaal geproduceerd en heeft een strak en maatvast uiterlijk. Door de constante afmetingen kan snel en nauwkeurig worden gemetseld.
Voor gevels waarbij een bijzonder strak uiterlijk gewenst is, worden speciale vormstenen gebruikt. Deze zijn verkrijgbaar in veel kleuren en structuren en worden vaak toegepast in moderne architectuur.
Naast de productiewijze bestaan er ook verschillende steenformaten.
Het meest gebruikte formaat in Nederland is het waalformaat (WF). Deze steen meet ongeveer 210 × 100 × 50 millimeter en wordt veel toegepast voor gevelmetselwerk.
Een dikformaat (DF) heeft dezelfde lengte en breedte, maar is met ongeveer 65 millimeter hoger. Hierdoor zijn minder lagen nodig om een muur op te bouwen, wat het metselwerk sneller maakt.
Steeds vaker wordt ook het moduulformaat (WFD) gebruikt. Deze steen is langer dan een waalformaat en sluit goed aan bij modulair bouwen. Door het grotere formaat verloopt het metselen sneller en ontstaat een strak gevelbeeld.
Naast traditionele bakstenen worden in de bouw ook andere steenachtige materialen toegepast.
Kalkzandsteen wordt gemaakt van kalk, zand en water. Deze stenen zijn zeer maatvast, hebben een hoge druksterkte en worden veel gebruikt voor dragende binnenmuren. Ze zijn licht van kleur en hebben uitstekende geluidswerende eigenschappen.
Voor gevels worden daarnaast vaak gevelstenen of verblenders gebruikt. Deze stenen zijn dunner dan gewone bakstenen en dienen voornamelijk als afwerking van een gevel. Ze geven een gebouw de uitstraling van traditioneel metselwerk zonder dat de volledige muur uit baksteen bestaat.
Bakstenen zijn verkrijgbaar in een grote verscheidenheid aan kleuren. De uiteindelijke kleur wordt bepaald door de samenstelling van de klei, de hoeveelheid ijzer in het materiaal en de temperatuur tijdens het bakken.
Hierdoor ontstaan kleuren zoals rood, oranje, bruin, geel, paars, grijs en zelfs bijna zwart.
Ook het oppervlak kan sterk verschillen. Sommige stenen zijn glad en strak, terwijl andere juist een ruwe of bezande structuur hebben. Architecten gebruiken deze verschillen om gebouwen een eigen uitstraling te geven.
Baksteen wordt op veel verschillende plaatsen toegepast.
Het meest bekend is natuurlijk het gevelmetselwerk, waarbij de baksteen zorgt voor bescherming tegen weer en wind én voor de uitstraling van het gebouw.
Daarnaast worden bakstenen gebruikt voor dragende muren, waarbij zij een deel van de belasting van vloeren en daken opnemen.
Ook scheidingswanden, spouwmuren, bogen, lateien, siermetselwerk en zelfs sommige funderingen kunnen uit baksteen worden opgebouwd.
Door de combinatie van sterkte en duurzaamheid blijft baksteen één van de meest veelzijdige materialen in de bouw.
Bij het selecteren van bakstenen spelen meerdere factoren een rol.
Voor buitentoepassingen is een lage wateropname belangrijk, zodat de stenen goed bestand zijn tegen vorst.
Ook de druksterkte moet passen bij de belasting van de constructie. Voor dragende muren worden daarom stenen gebruikt met een hogere druksterkte dan voor decoratief metselwerk.
Wanneer de stenen in het zicht blijven, is bovendien de kleur en structuur van groot belang. Omdat kleine kleurverschillen tussen producties kunnen voorkomen, worden stenen tijdens het metselen vaak uit meerdere pallets tegelijk verwerkt. Zo ontstaat een gelijkmatig gevelbeeld.
Controleer daarnaast altijd of de stenen vrij zijn van beschadigingen, scheuren of verontreinigingen en sla ze op een droge ondergrond op om vochtproblemen te voorkomen.
Baksteen is een duurzaam, sterk en veelzijdig bouwmateriaal dat al eeuwenlang wordt toegepast in de bouw. Door klei te vormen, te drogen en bij hoge temperaturen te bakken ontstaat een steen die uitstekend bestand is tegen druk, vorst, brand en weersinvloeden.
Afhankelijk van de toepassing kan worden gekozen uit verschillende productiewijzen, steenformaten en afwerkingen. Handvormbakstenen geven een karakteristieke uitstraling, terwijl vormbakstenen zorgen voor strak en maatvast metselwerk. Het waalformaat is nog altijd de meest gebruikte steen in Nederland, maar ook dikformaat en moduulformaat worden veel toegepast.
Voor een bouwkundige is kennis van bakstenen essentieel. Niet alleen om de juiste steen voor een project te kiezen, maar ook om te begrijpen hoe materiaalkeuze, formaat en kwaliteit invloed hebben op de sterkte, duurzaamheid en architectonische uitstraling van een gebouw. Een goed gekozen en vakkundig verwerkte baksteen vormt de basis voor metselwerk dat generaties lang meegaat.
